Begin 2025 ging het Oostendse Mu.ZEE dicht voor de lang geplande renovatiewerken. Het betekende voor publiekswerkers Wendy Van Hoorde en Elise Vanhoecke niet dat ze met hun duimen gingen draaien. Integendeel. Ze zetten een participatief traject op met een groep vrijwilligers rond de expo Het is zondag op zee. Tanya Nys, die al vrijwilliger was in het museum, stapte mee. Zij leerde haar vertrouwde museum op een andere manier kennen.
Wendy en Elise, voor de sluiting had Mu.ZEE een uitgebreide publiekswerking. Die viel plots weg. Wat betekende dat voor jullie?
Wendy: “De curatoren beschouwden de tijdelijke tentoonstellingen in de Venetiaanse Gaanderijen als een kans om te experimenteren richting de heropening. Die mindset gaf ons dezelfde ruimte in de publiekswerking. We zagen de sluiting als een kans.”
Elise: “De kleinschalige tentoonstellingen en het werken met de eigen collectie brachten ons ertoe om bewuster te kiezen voor specifieke doelgroepen. We vertrokken vanuit de thematiek van een tentoonstelling en kozen voor een publiek dat daar sterk bij aansloot.”
Wendy: “Ook de nauwere samenwerking met het artistieke team zette veel in gang. Waar publiekswerking vroeger vaak pas op het einde aan bod kwam, zaten we nu vanaf het begin mee aan de tekentafel. Zo konden we al tijdens het creatieproces nadenken over het publieksproject. Publiekswerking is geen laagje bovenop de tentoonstelling, maar maakt deel uit van het tot stand komen van een tentoonstelling.”
Werken met vrijwilligers
Voor de tentoonstelling Het is zondag op zee kozen jullie ervoor om met jullie vrijwilligersploeg te werken. Waarom?
Wendy: “De expo draaide rond de liefde voor de Noordzee. Dat deed ons meteen denken aan de Oostendenaars: mensen die hier al lang wonen, maar ook tweedeverblijvers die aan de zee een plek hebben gevonden. Die doelgroep vonden we terug in onze vrijwilligerswerking.”
Elise: “De curatoren lieten zich inspireren door een gedicht van Emile Verhaeren. Dat bracht ons op het idee om in de bemiddeling beeldende kunst te verbinden met poëzie en literatuur. Die ideeën leidden tot Zeeklanken, een participatief voortraject met onze vrijwilligers.”
Hoe hebben jullie de vrijwilligers warm gemaakt?
Elise: “We mailen hen regelmatig, dus stelden we een uitnodigende mail op. Daarnaast belden we mensen op of spraken we hen persoonlijk aan. Vooral de ‘stillekes’ wilden we actief bereiken: vrijwilligers die misschien niet vanzelf zouden reageren.”
De uitnodiging heeft ook jou enthousiast gemaakt, Tanya?
Tanya: “Ja. Sinds ik acht jaar geleden ziek ben geworden, heb ik besloten dat ik alleen nog doe wat ik graag doe. En dat blijkt alles met kunst en musea te zijn. Toen ik naar Oostende verhuisde, vond ik bij Mu.ZEE een warme plek. De uitnodiging van Elise en Wendy sprak me aan. Ik ben zelf creatief en vond het fijn om betrokken te worden bij de nieuwe tentoonstelling. Ook het contact met de andere vrijwilligers leek me een troef. Zo leer je elkaar op een andere manier kennen.”
Van kunstwerk naar persoonlijke tekst
Met een groep van 10 vrijwilligers hebben jullie een heel traject afgelegd. Wat gebeurde er precies?
Tanya: “We zijn een eerste keer samengekomen om elkaar te leren kennen. Wendy en Elise vertelden over de tentoonstelling en wat we zouden doen. Daarna mochten we uit een drietal kunstwerken kiezen en daar een tekst of gedicht over schrijven. Het was een eerste oefening, om te proeven van het schrijven. Ik dacht: ‘Oei, gaat dit wel lukken?’ Ik ben niet echt een schrijver. Maar ik heb het toch gedaan, op mijn manier.”
“Tijdens de tweede samenkomst lagen de kunstwerken die getoond zouden worden verspreid op tafel. We mochten er eentje uitkiezen. We werden aangemoedigd om lang te kijken, te voelen en te beschrijven. Zo kwam ieder van ons tot een eigen tekst. De collega’s gaven daar feedback op. Thuis konden we verder werken, schrappen en aanpassen. Nadien nodigde Elise ons uit om onze tekst in te spreken. Dat was spannend, want toen werd het voor echt.”
Wendy: “Voor ons vormden de teksten een rijke aanvulling op de tentoonstelling. Bezoekers konden ze beluisteren via de website of door een QR-code te scannen. We gebruikten ze ook tijdens groepsrondleidingen en schoolbezoeken.”
Tanya: “En dan was er ook nog het experiment met de ‘poëtische taxi’ tijdens de zomerse museumnocturne van Mu.ZEE. Dat was echt tof. Met verschillende vrijwilligers spraken we voorbijgangers aan op de dijk. Ze sprongen op onze gocart en tijdens de rit lazen we een tekst voor. Aangezien het museum die avond gratis toegankelijk is, gaven we hen soms de opdracht de expo te bezoeken en uit te zoeken aan welk gedicht de tekst verbonden was. Daardoor bezochten mensen de expo terwijl ze dat anders misschien niet hadden gedaan. Sommigen kwamen zelfs terug om te vragen of ze het juiste kunstwerk hadden gevonden.” (lacht)
Wat heeft dit traject voor jou betekend, Tanya?
Tanya: “Het heeft mijn band met het museum en met de andere vrijwilligers versterkt. We kregen de vrijheid om ons eigen gevoel te volgen. Dat vond ik heel waardevol.”
Wat heeft het museum gewonnen, Wendy en Elise?
Elise: “Tijdens verbouwingen verlies je als publiekswerker gemakkelijk het contact met het publiek. Zo’n traject helpt je om dat contact te behouden. Het heeft ons ook geholpen om de drempel te verlagen om iets aan een vrijwilliger te vragen. Je ziet de vrijwilliger niet alleen als ‘ondersteunend personeel’, maar als een ambassadeur van je huis.”
Waar liggen de uitdagingen nog?
Elise: “Ik had de ontsluiting graag meer zichtbaarheid gegeven. Pas vlak voor de opening werd beslist om met een expo-boekje te werken, waarin je via een QR-code de teksten kon scannen en beluisteren. Dat viel onvoldoende op. Ik zou zeggen: durf met dit soort participatieve projecten ook ruimte op te eisen, in de expo, in het bezoekersboekje, …”
Wendy: “Hiervoor is de afstemming met collega’s cruciaal. Daar hebben we geleerd: betrek collega’s sneller bij het proces. Soms ben je als publiekswerker zo bezig met het traject dat je vergeet om collega’s te vertellen wat er gebeurt. Collega’s die wat verder van het project staan, kunnen vanuit die positie juist nieuwe vragen stellen en waardevolle feedback geven.”
Tips van Wendy & Elise
- Durf te kiezen voor een groep en durf experimenteren. Neem daarbij een lerende houding aan en onderschat je participanten niet.
- Maak ruimte en tijd om samen te komen. Bouw gezelligheid in: warme koffie en een koekje doen wonderen.
- Bied voldoende momenten om in en uit te stappen. Het is oké als een traject toch niet bij iemand past, geef die mogelijkheid aan.
- Wees transparant over waar je stuurt. Maak duidelijk waar je als organisatie richting geeft en welke beslissingen je bij de groep legt.
- Doe het met twee. Zo kun je onderling aftoetsen, elkaar als klankbord gebruiken en samen een duidelijk aanspreekpunt vormen voor de groep.
- Maak je agenda flexibel, niet andersom. Wanneer een vrijwilliger op een bepaald moment tijd heeft, pas je je planning daarop aan.
Meer inspiratie
Concertgebouw Brugge deelt zijn tips & tricks voor outreachend werken
Het Concertgebouw Brugge heeft een lange traditie in publieksbemiddeling, maar pas sinds 2023 staat outreachend werken bovenaan de prioriteitenlijst van de Kunstinstelling. Maar wat betekent dat ‘uitreiken’ precies en waarom zou je er als kunst- of cultuurhuis op inzetten?
Van aparte werelden naar een pad, een poort en massa’s nieuwe kansen
Waar ooit een hoge omheining het Middelheimmuseum en het nabijgelegen ziekenhuis van elkaar scheidde, wandel je vandaag via een bijzonder portaal van de ene plek naar de andere. Zo vloeien zorg en kunst naadloos in elkaar over. Lees hier een krachtig voorbeeld van co-creatie.
Geef ons de ruimte! Het cultuurhuis als derde plek voor jongeren
Hoe kan je ruimte geven aan jongeren? In Antwerpen gebeurt het zowel in de jongerenbibliotheek kubus als in BLOC MOB op Luchtbal. 2 praktijkvoorbeelden om te onthouden.