Philippe Minguet, afdelingshoofd paramedisch en vaktherapie van ZAS-UKJA en Grietje D’Hollander, verantwoordelijke voor de bezoekerservaringen van Middelheim Museum, schetsen deze opmerkelijke Voor & Na.
VOOR
Hoe hebben jullie elkaar gevonden?
Grietje: In 2022 waren we als museum een nieuw beleidsplan aan het schrijven. Daarvoor hadden we klankbordgroepen opgericht, waaronder eentje over welzijn en hoe het museum daaraan kan bijdragen. Er zaten mensen in van het ziekenhuis en van de Universiteit Antwerpen, net als kunstenaars en therapeuten. Daar is het idee gegroeid om een nieuwe ingang te creëren die het ziekenhuis en het kunstpark makkelijker zou verbinden. De subsidielijn Verbindende Steden Vlaanderen bood de kans om samen met de drie hoofdpartners - ZAS-UKJA, Middelheimmuseum en Universiteit Antwerpen - een dossier te schrijven.
Kenden jullie elkaars werking toen al?
Philippe: Niet echt, maar we voelden wel veel interesse in elkaars expertise. En veel goesting. Meer was er niet nodig.
Waarom is die doorgang belangrijk voor het ziekenhuis?
Philippe: Kinderen en jongeren verblijven 2 weken tot 6 maanden in UKJA. In die tijd willen we hen op een veilige, open en natuurlijke manier een connectie laten maken met de buitenwereld. Een wereld met kunst spreekt extra tot de verbeelding. Kunst heeft de magie dat je ervan mag maken wat je wil. Wat het voor jou betekent, wat het met jou doet: je mag het helemaal zelf invullen. Naast kunst, ademt het museum ook natuur. Die is helend op alle vlakken. Denk aan een luchtje scheppen om even je hoofd leeg te maken. Het brengt mensen in beweging, emotioneel en fysiek.
Als je iets voor jongeren wil doen, dan is het belangrijk dat je het door de jongeren laat doen.
Stond het van in het begin vast dat BYPASS, zoals het project gedoopt werd, in co-creatie met de jonge patiënten van UKJA zou gebeuren?
Philippe: Absoluut. Die vlag stond er voor iedereen heel snel en heel duidelijk. Als je iets voor jongeren wil doen, dan is het belangrijk dat je het door de jongeren laat doen. Anders vul je het als volwassene in en verdwijnt de kinderbril.
Grietje: We beseften dat jongeren alleen maar naar het park zouden komen als we hen erbij zouden betrekken. We hadden bewust geen concreet eindproduct voor ogen.
Maar de contouren lagen wel vast. Hoe zagen die eruit?
Grietje: In de beginfase ging het over de heraanleg van een zone naast het ziekenhuis met een pad dat naar een nieuwe toegang van het museum leidt. We hadden een muzikant gevraagd om het co-creatieve proces op te volgen. Daar bleef de kunstintegratie initieel toe beperkt.
ONDERWEG
Hoe verliep de co-creatie concreet?
Philippe: Vanaf het begin hebben we vragen aan de kinderen en jongeren gesteld. Hoe moet het pad eruit zien? Wat moet erbij zijn? Onder begeleiding van de therapeuten maakten ze tekeningen van hun droomwereld: een plek met natuurelementen, waar je boeken kan lezen, picknicken, muziek luisteren…
Grietje: Met die input is de landschapsontwerper aan de slag gegaan. Het ontwerp is als een moodboard naar de kinderen teruggekoppeld. Via een computerspelletje hebben we de route bevraagd: wat is moeilijk, prikkelgevoelig, wat zou je liever anders zien?
En toen werd het opzet ook ruimer?
Grietje: Klopt. Tijdens het proces kregen de museumcollega’s regelmatig een update. Ze zagen het groeien, hoorden de input van de jongeren. Mijn collega van collectie zag hier een kans om onze kunst maatschappelijk te verankeren en om in te gaan op wat er nodig is voor de buurt. Daarom werd een groot stuk van het budget voor kunstaankopen vrijgegeven om een nieuwe permanente kunstinstallatie te laten ontwerpen, de poort. Ook een begeleidend kunstwerk langs het pad zat bij in de opdracht. De Middelheimsponsors zorgden voor extra financiële steun.
Voor die nieuwe kunstinstallatie schreven jullie een internationale kunstopdracht uit. Was hier dan geen co-creatie mogelijk?
Grietje: We hebben co-creatie op een andere manier ingevuld. Het idee van het ‘begeleidend’ element kwam helemaal van de kinderen en jongeren. Zo vormden ze mee de basis voor de kunstopdracht. Nadat de concepten van de kunstenaars binnen kwamen werden de kinderen en jongeren opnieuw bevraagd. Op die manier is het echt samen met hen tot stand gekomen.
Philippe: Alle beeldende therapeuten hebben een sessie gewijd aan de vijf voorstellen. Ook op de vergaderingen met het personeel hebben we het erover gehad.
Lag de keuze van de jonge patiënten in lijn met die van het museum en van de therapeuten?
Philippe: Niet echt. Onze therapeuten en hoofdverpleegkundigen kozen voor iets veiligs. Een soort cocon. Jongeren gingen voor een poort met ‘lord of the rings’-allures. De fantasie en het speelse, het dromerige kwam daar naar boven.
Grietje: De uiteindelijke jury bestond uit een stem van de jongeren, eentje van het museum en eentje van de promotors. Uiteindelijk kozen die unaniem voor de Britse kunstenaar Monster Chetwynd. Al vonden de volwassenen dat in eerste instantie een no go omdat het geen klassiek kunstwerk was. Door te luisteren naar de argumenten van de kinderen is het dat toch geworden. En nu voelt het gewoon logisch.
Waarom lijkt die keuze nu logisch?
Philippe: In de droomwereld van de kinderen kwamen er al diverse dieren naar boven. Monster Chetwynd heeft dat goed opgepikt en werkt met salamanders. Die staan voor herrijzenis, herboren worden. Die symboliek sluit dus mooi aan. Kinderen horen er ook ‘salam’ in en ‘anders’. Vrede hebben met anders zijn. Er kwamen zo’n mooie dingen uit dat je nu denkt: het plaatje klopt.
Grietje: Ook omdat Monster Chetwynd in haar werk aandacht aan mentaal welzijn schenkt. Ze stond open voor de feedback van de kinderen en hield rekening met hun input. Zo had ze de poort eerst wat griezeliger getekend. Fairy not scary, zeiden de jongeren. Dat bleef hangen waardoor de balans nu beter is.
Zijn jullie onderweg nergens op weerstand gebotst?
Grietje: Toch wel. De erfgoedbewakers bijvoorbeeld waren ongerust toen ik het project voorstelde. Zij zijn de eerste groep met wie kinderen en jongeren in contact komen. Hoe moeten ze best omgaan met kinderen en jongeren met psychische kwetsbaarheden? Hoeveel extra werk geeft een extra toegang? We hebben hen goed het waarom en hoe uitgelegd. Daarnaast richtten we voor hen samen met de onderzoekers van UAntwerpen een klankbordgroep op zodat we alle bezorgheden kenden. Er kwam ook een experimenteerpoortje zodat ze konden ervaren wat het was.
NA
Het hele project kent ook vele ‘nevenarmen’.
Philippe: Klopt. Tussen de keuze van de poort en de effectieve realisatie zijn er bijvoorbeeld workshops geweest. Onze patiënten gingen dan in het museum maskers van salamanders maken en schilderen. We hebben ook een theaterproject met een regisseur in het museum lopen.
Grietje: De samenwerking geeft ook veel inspiratie voor ons publieksprogramma. We testen nieuwe formats tijdens de 10-daagse van de geestelijke gezondheid ‘Samen veerkrachtig’ in oktober. Vorig jaar kende mindfull wandelen veel succes, waardoor we het nu structureel aanbieden. Er groeide ook een lerend netwerk uit met nog meer partners van de universiteit. We leren zo veel van elkaar. Daar kan stapsgewijs nog meer uit voortvloeien.
Als apotheose is er deze zomer een tentoonstelling van Monster Chetwynd.
Grietje: Inderdaad. De inhuldiging van de nieuwe doorgang betekent ook de start van de tentoonstelling van Monster Chetwynd. Die loopt door tot na de 10-daagse van de mentale gezondheid, begin oktober. Het thema van de tentoonstelling is dan ook welzijn en hoe je omgeving en de mensen rondom je daaraan bijdragen. Verborgen dieren zoals salamanders, vleermuizen en mollen vormen opnieuw de rode draad.
Het hele proces vroeg wel wat tijd. Was het geen probleem dat je steeds met andere groepen patiënten moest werken?
Philippe: Ze hebben allemaal iets achtergelaten: de ene plantte het zaadje, de andere gaf het water. Bij de opening kunnen ze allemaal zeggen: ‘Hier heb ik iets in de aarde te leggen gehad.’ Het heeft ook iets moois binnen de verschillende groepen gebracht. Je bent samen aan het dromen, samen aan iets aan ’t werken, zonder dat je met jezelf bezig moet zijn. Dat geeft lucht en deed de groepsdynamica deugd.
Adriaan Severins componeerde een muziekstuk om het hele proces te capteren. Hoe is dat gelopen en wat gaan jullie daarmee doen?
Philippe: Adriaan heeft opnameapparatuur meegegeven aan de leefgroepen. Ze moesten geluiden opnemen aan de hand van een vragenlijst: wat is het lastigste geluid op de afdeling? Wat is het eerste geluid dat je hoort als je opstaat? Het was mooi om te zien hoe elke leefgroep het op zijn manier aanpakte.
Grietje: Daarnaast nam hij ook geluiden in het park op. Met al die input componeerde hij een muzikaal kunstwerk. We zullen het voorstellen tijdens de opening. Ook nadien kunnen bezoekers het beluisteren via een QR-code aan de nieuwe doorgang en een app, samen met het verhaal van de totstandkoming van alles. Het proces is immers even waardevol als het resultaat. Er komt nog een boekje bij met opdrachten. Alle kinderen die ooit meegewerkt hebben, krijgen dat ook, samen met een uitnodiging voor de opening.
Zie je al resultaten?
Philippe: We zien mooie bewegingen. Collega’s gaan ’s middags even naar het museum of houden er vergaderingen. Kinderen vragen of ze met hun bezoek naar daar kunnen in plaats van op hun kamer te zitten. Dat opent dialoog, al wandelend kan de spanning wegvallen om iets te vertellen. Ook ouders komen er op adem als ze tussen consultaties door moeten wachten.
Grietje: Een poortje in de draad kan dus gigantisch veel betekenen.
Tips van Grietje en Philippe voor andere cultuurorganisaties:
1. Smeer geen NIVEA. Daarmee bedoelen we: Niet Invullen Voor Een Ander. Vaak hebben kinderen en jongeren een compleet andere kijk. Neem ze niet alleen mee, maar zorg dat zij de kern zijn.
2. Begin klein, toon quick wins en zorg voor ambassadeurs binnen beide organisaties.
3. Werk traag genoeg om vertrouwen op te bouwen, maar snel genoeg om energie te behouden.
4. Spreek je dromen uit aan elkaar.
5. Zie cocreatie als een proces, niet als een methode met voorspelbare uitkomst. Belangrijk is om nog geen einddoel te hebben.
6. Wees transparant over wat wél en niet mogelijk is. Eerlijk zijn is belangrijk.
7. Zorg voor goede begeleiding van kwetsbare groepen. GDPR was bijvoorbeeld superbelangrijk en vroeg wel wat papierwerk.
8. Werk met brugfiguren die beide werelden begrijpen.
Meer inspiratie?
Bruggen bouwen tussen cultuur en welzijn
Hoe kan cultuur bijdragen aan welzijn? Ontdek inzichten uit onderzoek en ga aan de slag met welzijnsgerichte methodieken.
ART for CARE: met een koffer vol kunstwerken naar het ziekenhuis
Met S.M.A.K. Beweegt brengt mensen en hedendaagse kunst samen. Een mooi voorbeeld daarvan is ART for CARE. Onder die noemer trekt een gids met een koffer vol kunstwerken naar ziekenhuizen in het hele land.
Zorg voor erfgoed & zorg voor mensen
Het project ErfGoedVoelen zet cultureel erfgoed in om het welzijn van verschillende doelgroepen te verhogen. De praktijkvideo brengt twee laagdrempelige methodieken in beeld: object handling & object storytelling.