In juni stopte de Roadtrip Cultuureducatie van publiq in Kortrijk, waar Hogeschool VIVES haar onderzoek toelichtte rond burgerschapseducatie bij jongeren. Welke creatieve werkvormen zijn geschikt om jongeren bewust te maken rond hun rol en verantwoordelijkheid in een democratische samenleving? In dit artikel focussen we op een paar van de begrippen en inzichten die tijdens de Roadtrip aan bod kwamen.
In Kortrijk hadden zich een aantal educatoren uit het onderwijs én uit het sociaal-culturele veld verzameld. Making Democracy Work - zoals de titel van het VIVES-onderzoek luidde - gebeurt immers zowel binnen het reguliere leerplichtonderwijs als in de vrije tijd. Alleen verschilt de aanpak binnen beide sectoren danig, zo lichten onderzoekers Eline Schepens en Helena Calleeuw al bij het begin van de dag toe. Waar het onderwijs ‘burgerzin’ veelal benadert als leerstof of als de kennisoverdracht van een aantal begrippen, daar honoreert de cultuur- en vrijetijdssector het eerder als een subjectieve, ervaringsgerichte en onafhankelijke ontwikkeling in het denken. Op het kruispunt van deze twee benaderingen situeert zich de vraagstelling van deze Roadtrip: hoe kunnen onderwijs en vrije tijd elkaar versterken in het uitwisselen van methodologieën en werkvormen rond burgerschapseducatie bij jongeren?
Burgerschapseducatie: een kwestie van politiek
Om goed mee te zijn in dat verhaal, eerst een aantal essentiële begrippen:
- Burgerschapseducatie is de ontwikkeling van (in dit geval) jongeren tot actieve, verantwoordelijke en kritische burgers, voor wie deelnemen aan de democratie méér betekent dan een stem uitbrengen. Ze voelen zich betrokken bij de samenleving en nemen actief deel aan projecten of acties die erop gericht zijn tot een rechtvaardiger samenleving te komen.
- In die zin doen ze aan politiek: niet in de eenmalige act van stemmen, maar het actief nadenken over en zich uiten over de belangrijke kwesties in de samenleving. Het engagement van deze jonge burgers kan zich uiten op een institutionele manier (bijvoorbeeld: ze nemen een mandaat op in de jongerenvleugel van een politieke partij) of op een niet-institutionele manier (ze schrijven een opiniestuk, sluiten zich aan bij een activistische organisatie, maken een kunstwerk met politieke inslag, …)
De weg naar het vormen en opvoeden van jongeren tot ‘goede’ burgers, loopt langs verschillende domeinen:
- Er is de kwalificatie, waarbinnen bepaalde kennis en vaardigheden expliciet worden aangeleerd en overgedragen (‘Hoe werkt onze democratie?’)
- Tijdens het proces van socialisatie worden jongeren op een meer impliciete manier ‘ingebed’ in een vooraf gegeven kader van waarden en normen die als ‘de juiste’ worden vooropgesteld (‘Democratie is de beste bestuursvorm.’)
- Het derde domein van de subjectivatie, trekt dit kader echter helemaal open. In deze vorm van burgerschapseducatie wordt niet zozeer uitgegaan van een vooraf bepaald pakket ‘te leren’ normen en waarden, maar van de ontwikkeling van het individu dat onafhankelijk denkt en zijn eigen keuzes maakt. De structuren en systemen die bestaan kunnen, met behulp van creatieve werkvormen en artistieke expressie, ook kritisch in vraag worden gesteld. De jongeren ontdekken dat ze een stem hebben, en dat ze die mogen gebruiken.
Hiphop is de fond. Ze worden gehoord in creatieve context, maar ze nemen dat mee buiten die context, naar de samenleving - ze claimen hun stem.
Artistieke werkvormen bieden jongeren de tools om zich op een andere manier te ‘tonen’ dan in de klas, geven Calleeuw en Schepens aan. Zowel op individueel niveau, waar ze leren reflecteren en emoties bespreekbaar maken, als op groepsniveau, waar er wordt ingezet op vrij nadenken en uitwisselen zonder oordeel. Precies het soort vaardigheden dat te pas komt bij burgerschapseducatie.
Drempels binnen het onderwijs
Artistieke werkvormen kunnen dienen als motor om politiserend te werken - ook binnen het onderwijs. Maar in het panelgesprek wordt in eerste instantie duidelijk dat binnen het leerplichtonderwijs de ‘ruimte’ - zowel mentaal als fysiek - voor creatieve werkvormen erg beperkt is. Er wordt beknibbeld op uren voor de vakken zelf maar ook op geschikte infrastructuur. Barbara Vanwelden van de Kortrijkse Freinetschool ’t vier vertelt smakelijke maar ook schrijnende anekdotes over creatieve projecten in TL-verlichte turnzalen.
Ja, de kwaliteit van de ruimte doet ertoe als je echt met jongeren wilt werken. Het moet een ruimte zijn waar ze zich welkom voelen, waar ze thuis kunnen komen. En waarin ze zich veilig voelen: hoe kan je verwachten dat jongeren zich tonen, als ze in een lokaal zitten waar de deur niet kan sluiten?
Voor Koenraad Lemey, leerkracht in het Guldensporencollege in Kortrijk, wordt er bovendien op een te beperkte manier gekeken naar de invulling van de bugerschapseducatie - het topic wordt toegeschoven naar de creatieve vakken, terwijl het een domein is dat evengoed in de wiskundeles aan bod kan komen.
Het onderwijs moet drastisch veranderen. Ik droom van een onderwijssysteem waarin de ochtend benut wordt voor theorie, maar de middag wordt ingezet voor sportieve, sociale en culturele ontwikkeling. Zodat onze leerlingen niet enkel cerebraal worden uitgedaagd, maar ook moreel, artistiek en emotioneel.
Een derde obstakel dat aan bod komt rond het gebruik van creatieve werkvormen in het onderwijs is de ‘evident’-hiërarchische verhouding tussen leerkracht en leerling, een verhouding die anders is bij participatieve kunstpraktijken. Een safe(r) space is in schoolcontext moeilijk te garanderen - en niet alleen in de relatie leerkracht-leerling, maar ook tussen leerlingen onderling. Hoe ga je om met leerlingen die hate speech en racisme promoten? Hoe stuur je bij zonder leerlingen de mond te snoeren?
In mijn klas beweerde een leerling dat mensen met een andere huidskleur ‘raar roken’. Ik wist niet goed hoe ik met deze opmerkingen om moest gaan. Ik ben er zo’n beetje omheen gefietst en ben snel over iets anders begonnen. Maar daardoor heb ik de leerlingen van kleur onvoldoende beschermd.
De onderwijscontext lijkt kortom weinig bewegingsruimte te bieden voor een creatieve aanpak van bugerschapseducatie, maar er worden in het gesprek (en in het onderzoek) toch een aantal belangrijke tips gedeeld. Stel een set ‘regels’ (ground rules) op om het gesprek te begeleiden, ga buiten de fysieke klascontext, expliciteer je positie en rol als leerkracht en stel je eigen aannames in vraag. Neem jezelf niet te serieus, klinkt het ook. En vooral: neem de tijd, burgerschapseducatie is een werk van lange adem.
(Tussen)ruimte maken
Een aantal van deze belangrijke randvoorwaarden - de juiste ruimte, de juiste tijd - resoneren ook in de keynote van kunstenaar Simon Allemeersch, die met het collectief Lucinda Ra langdurig werkte in het Gentse psychiatrisch ziekenhuis Dr. Guislain. Hij onderzocht de impact van de architectuur en de huisvesting van de jonge psychiatrische patiënten in relatie tot hun welzijn. Hij benadrukt het belang van tussenruimtes: plekken waar jongeren zowel verborgen als verbonden zijn, waar ze 'in de schaduw' veiligheid vinden maar toch niet alleen zijn. Allemeersch geeft als voorbeeld van zo’n ‘tussenruimte’ het onthaal van een ziekenhuis
“Een onthaal kan niet leeg zijn - je moet zo’n ruimte permanent bemannen, want het is een overloop - een plek waar jongeren naartoe kunnen zonder weg te zijn.
Ook kunst en cultuur kunnen zo’n ‘overloop’ zijn, besluit Allemeersch. Een plek waar jongeren zichzelf kunnen zijn, zonder oordeel. En waar ontmoeting mogelijk is. Allemeersch: “Burgerschap heeft te maken met het creëren van concrete, fysieke plekken. Plekken waar iemand is om mee te spreken. Dat klinkt banaal, maar het is cruciaal.”
Meer weten?
Raadpleeg de volledige inspiratiegids die werd samengesteld op basis van het onderzoek Making Democracy Work
“Onderwijs gaat niet om wie je bent, maar om wie je kan worden”
Wie bij ‘schools’ leren denkt aan kennis reproduceren heeft het verkeerd voor. Deze vorm van leren beoogt juist het omgekeerde, zoals Jan Masschelein en Maarten Simons (KU Leuven) helder kwamen toelichten op het publiqForum. Ontdek hun visie hier.
Dit was de Roadtrip Cultuureducatie 2025
In 2025 organiseerde publiq voor een zevende keer de Roadtrip Cultuureducatie. Met drie evenementen verkenden we diverse thema’s die raken aan het brede begrip cultuureducatie.
“Het jonge kind is de bron voor revolutie”
Kunst en cultuur zijn een basisrecht, ook voor de allerjongste mensen. In november zoomde de Roadtrip Cultuureducatie in op dit recht. Met een bevlogen keynote uit Nederland en het praktijkvoorbeeld van de Lasso was de dag goed gevuld. Wie er niet bij kon zijn, leest hier de belangrijkste inzichten.