Nog voor de eerste noot klinkt, vult Tom Johnson het lokaal van basisschool Sancta Maria in Deurne met een rustige, uitnodigende energie. De dirigent van het opMaatorkest loopt langs de kinderen, maakt laagdrempelig contact met kleine knikjes, een glimlach of een grapje. Kort maar krachtig. Elk kind voelt zich welkom.
Wanneer iedereen zit, schakelt de groep over naar orkestmodus. Tom start met een helder handgebaar dat om stilte vraagt. Hij zet een ritmisch klappatroon in. Hij klapt in zijn handen en de leerlingen antwoorden in koor met hetzelfde ritme. Het klappatroon vraagt concentratie en maakt de kinderen alert. Een speelse, maar bijzonder efficiënte aanpak. Zonder één streng woord heeft hij meteen de aandacht van de klas.
Terwijl het klappen doorgaat, loopt Tom rustig langs de rijen. Af en toe tikt hij een kind zacht op de schouder: het signaal dat ze hun instrument mogen gaan halen bij hun muziekdocent. Een voor een staan ze op en halen hun instrument. Zodra ze hun dwarsfluit, klarinet, trompet of viool vastnemen, worden ze muzikant. Het orkest kan beginnen.
Meer dan alleen muziek
Astrid Jans is coördinator van het opMaatorkest bij het Antwerp Symphony Orchestra. Het project ontstond 13 jaar geleden vanuit een eenvoudige maar krachtige gedachte. "Het Antwerp Symphony Orchestra wil klassieke muziek brengen naar kinderen in buurten waar dat minder voor de hand ligt", vertelt Astrid. "Het gaat niet om perfect spelen in het orkest. Het gaat om de ervaring, de beleving, naar elkaar leren luisteren. Om veel meer dan alleen muziek."
Geïnspireerd door initiatieven zoals El Sistema in Venezuela en het Leerorkest in Amsterdam begon het met muzikanten uit het Antwerp Symphony Orchestra. Naast hun werk in het orkest gaven ze ook les in de scholen. Na verloop van tijd bleek die combinatie niet meer haalbaar. Het opMaatorkest groeide uit tot een professionele werking met ervaren muziekdocenten die wekelijks in de scholen aan de slag gaan.
Momenteel nemen drie Antwerpse basisscholen deel aan het traject. "Kinderen samen muziek laten maken en van elkaar leren, dat is waar het om draait", zegt Astrid.
Spelenderwijs ontdekken
Voordat het opMaatorkest start, speeddaten de leerlingen met de instrumenten. Met gesloten ogen luisteren ze naar de klanken die de muziekdocenten spelen. Welk instrument heeft de mooiste klank? De kinderen kiezen hun favoriet, de leerkracht helpt de groepen samenstellen.
De wekelijkse instrumentles gaat dan van start. Daarnaast krijgen ze acht keer per jaar zangles van Birgitte Christophe. Zo leren ze de liedjes eerst zingen die ze later ook op hun instrument spelen.
Ellen Moelans, leerkracht van het vierde leerjaar op Sancta Maria, volgt het project van dichtbij. "Leerlingen ontdekken hier talenten die anders verborgen blijven. Muziek raakt elk kind." Zonder notenleer en met één uur per week op school krijgen die talenten ruimte.
"In een orkest leer je naar elkaar luisteren"
Al tien jaar is Tom Johnson een vaste kracht binnen het opMaatorkest. Van viooldocent tot zangbegeleider, vandaag leidt hij als dirigent de Tutti-sessies. Vijf keer per schooljaar komen alle instrumentgroepen samen tot één orkest.
"Er is een duidelijk verschil tussen de wekelijkse instrumentles en de Tutti-sessie", legt Tom uit. "De instrumentles gaat over techniek. In de Tutti draait het om samen spelen."
Tom ziet hoe alle kinderen groeien. "In een orkest leer je naar elkaar luisteren", zegt hij. "Je leert wachten, afstemmen en samenwerken. Dat zijn vaardigheden die verder reiken dan muziek. Wat ze hier leren, nemen ze mee."
Die groei begint bij nabijheid. "Namen kennen is essentieel", benadrukt Tom. "In een groep voelen kinderen zich snel onzichtbaar. Aangesproken worden bij naam maakt een verschil. Het creëert wederzijds respect." Dat voel je ook in de groep. "Samen muziek maken geeft houvast", merkt hij op. "Het versterkt hun vertrouwen in zichzelf en in elkaar."
De taal van het orkest
In de Tutti-sessies maken ze kennis met hoe een echt orkest werkt. "Ik vertaal de orkesttaal naar kinderniveau", zegt Tom. "Als ze later naar een concert gaan, herkennen ze de tekens van de dirigent en voelt een orkest vertrouwd aan."
Die aanpak wordt gedragen door vaste muziekdocenten, elk met een eigen instrument. "Hun passie en bevlogenheid voor hun instrument werkt aanstekelijk", onderstreept Tom. "Zo breng je muziek echt over op kinderen."
Een veilig leerklimaat
De samenwerking met de school is essentieel voor het slagen van het project. "We vinden het heel fijn als de leerkrachten tijdens de instrument- en zanglessen eens binnenlopen", merkt Astrid op. "Wanneer zij zelf even meedoen, zien leerlingen: ook zij zijn aan het leren."
Ellen merkt hoe die betrokkenheid het project versterkt: "De muziekdocenten creëren een heel veilig klimaat. Ze zorgen ervoor dat elk kind optimale leerkansen krijgt. Lukt iets niet, dan is dat oké: fouten maken mag, we proberen opnieuw en oefenen samen verder. Knap hoe ze de kinderen daarin geruststellen."
Die werking sijpelt door in het dagelijkse schoolleven. "Het opMaatorkest verbindt onze klassen", vertelt Ellen. "Het derde en vierde leerjaar dragen dit project samen. De leerlingen kijken elke maandag uit naar de muzieklessen. Daar wordt echt naartoe geleefd."
Trots op het grote podium
Na een jaar van wekelijkse lessen, Tutti-sessies en zangmomenten is het in juni zover. Dan trekken de leerlingen van het opMaatorkest naar de Elisabethzaal voor het grote toonmoment. Voor veel kinderen is het de eerste keer dat ze op een podium staan en dan meteen in zo'n indrukwekkende concertzaal. Dirigent Tom en zangdocent Birgitte begeleiden het concert samen. Zang en instrumenten wisselen elkaar af, soms apart, vaak samen.
"Dat toonmoment is echt fantastisch", beschrijft Astrid. "Ze bereiden zich daar echt op voor en stralen helemaal." Vorig jaar stonden ongeveer 200 leerlingen samen op het podium. "De kinderen zijn erg trots, ook zenuwachtig", vertelt Astrid. "En de concerten zijn gratis toegankelijk: ouders, leerkrachten, leerlingen, iedereen is welkom." Ook ouders stralen van trots. "Ze zijn ongelooflijk fier", glimlacht Ellen. "Op hun kinderen die daar staan, op wat ze samen tot stand brengen."
Uitdagingen en dromen
Ook voor het opMaatorkest zijn er uitdagingen. De financiering weegt het zwaarst. De subsidie die dat ondersteunde via het dynamoPROJECT, is begin 2025 weggevallen. “Dat maakt het voor scholen moeilijker om in te stappen,” erkent Astrid. “Er is vaak veel enthousiasme en openheid, maar zelfs wanneer we de kost zo laag mogelijk houden, blijft het voor sommige scholen een drempel." Tegelijk blijft de ambitie overeind. Antwerp Symphony Orchestra zoekt actief naar oplossingen om het opMaatorkest zo toegankelijk mogelijk te maken voor scholen en wil volgend schooljaar graag met een vierde school van start gaan.
Ook na afloop van het traject blijft de vraag hoe het verder kan. Het opMaatorkest is eindig in de tijd: een school engageert zich voor vijf jaar, daarna volgt een afronding. "Hoe geef je op de beste manier nazorg?" vraagt Tom zich af. "Hoe zorg je ervoor dat wat opgebouwd is, kan blijven voortleven?"
Eerdere edities experimenteerden met zang en concertmomenten op school. Scholen worden daarnaast uitgenodigd voor het educatieve aanbod van het Antwerp Symphony Orchestra. Ze krijgen handvaten om met andere partners het muzische luik verder te dragen. Het samen bespelen van instrumenten loopt af, maar de liefde voor muziek blijft voortleven.
Meer inspiratie?
"Wat doet die meneer aan dat kruis?"
Met het project ‘De Kunstbrug’ liepen het Leuvense Museum M en basisschool Mater Dei een bijzonder parcours: zes jaar lang werd het museum een gedeelde leerplek voor leerlingen, leerkrachten en museummedewerkers.
Schoolpodium inspireert
De Brusselse gemeenschapscentra hebben een ruim en kwalitatief cultuur(educatief) aanbod voor de Nederlandstalige scholen. Dat ze dat niet langer elk voor zich, maar samen onder de naam Schoolpodium vormgeven, levert een pak voordelen op. Voor hen en voor de scholen.
Onderwijs als partner in crime: naar een duurzame samenwerking
Door samen te werken met scholen, laat je alle kinderen en jongeren van cultuur proeven. Maar hoe doe je dat, duurzaam samenwerken met scholen? We organiseerden er op 18 november 2024 een event over. Lees hier de voorbeelden en tips die aan bod kwamen.