Waarom ‘crippen’?
Hoewel de inclusie van personen met een handicap steeds vaker op de agenda staat, blijft de participatie van mensen met een verstandelijke handicap in de kunstensector opvallend laag. Mensen met een verstandelijke handicap zijn nog steeds nauwelijks zichtbaar in de kunstwereld – niet als makers, evenmin als publiek in musea, concertzalen of op pakweg literaire avonden. Volgens Statistiek Vlaanderen (het Vlaamse statistiekbureau, red.) ligt de cultuurparticipatie van personen met een handicap vandaag veertien procent lager dan die van mensen zonder handicap. Hoe kunnen we dat veranderen?
Een interessant vertrekpunt is het concept ‘crip’. Net zoals ‘queer’ als oorspronkelijk pejoratieve term herwonnen is als geuzennaam, gebruikt de disability community ‘crip’ om dominante normen rond lichaam, geest en normaliteit te bevragen. In de disability studies wordt ‘crippen’ gebruikt als een kritische lens: niet om mensen met een handicap toegang te geven tot de bestaande structuren, maar om die structuren zelf te heroverwegen en te veranderen. Wie verwachten we in onze zalen? Wat is een ‘goede’ kunstenaar? Al die noties kunnen we crippen vanuit het perspectief van personen met een handicap.
Via onder meer veldwerk met kunstenaars zonder handicap, publieksleden met een verstandelijke handicap en hun begeleiders nam Verbeke de sector onder de loep. In wat volgt licht ze in drie lessen toe hoe je als cultuurwerker je praktijk kan crippen.
1. Programmeer handicap niet louter als ‘esthetische meerwaarde’
Uit Verbekes onderzoek blijkt dat er zeker interesse leeft in de sector om kunstenaars met een verstandelijke handicap te includeren, maar dat we waakzaam moeten zijn over de manier waarop dat gebeurt. Participatieve kunstpraktijken betrekken steeds vaker kwetsbare groepen en structurele samenwerkingen tussen kunstenaars met en zonder handicap nemen toe. Bovendien thematiseren veel hedendaagse kunstpraktijken ‘de ander’ en zetten ze zich af tegen klassieke esthetische normen die het ‘gezonde’ lichaam veronderstellen, zoals virtuositeit of technische perfectie. Vanuit een crip-perspectief zou men dus kunnen stellen dat handicap, als ultieme vorm van anders-zijn, steeds meer wordt genormaliseerd en zelfs gewaardeerd.
Hoewel dit een interessante tendens is, plukken de kunstenaars met een handicap zelf er nog te weinig de vruchten van. Ze worden nog te vaak gewaardeerd omwille van hun veronderstelde authenticiteit of outsiderblik. Precies die perceptie kan ertoe leiden dat de structurele drempels die ten grondslag van die authenticiteit liggen, buiten schot blijven – denk aan uitsluiting van kunstopleidingen of gebrek aan eerlijke vergoedingen. Zo verandert er weinig aan hun toegang tot professionele kansen.
Wat kan jij als cultuurwerker doen?
Bevraag je ruimere motivatie voor het samenwerken met of programmeren van een kunstenaar met een verstandelijke handicap en streef naar gelijke kansen.
Betrek ook het perspectief van een publiek met een verstandelijke handicap. Programmeer niet enkel vanuit de verwachtingen van een publiek zonder handicap, dat vaak niet gewend is om kunstenaars met een handicap te zien. Zo verklein je de kans op stereotyperende programmering.
Programmeer en promoot kunst die gemaakt is vanuit een ‘access aesthetics’-logica. Dat wil zeggen; kunst waarin toegankelijkheid een integraal onderdeel is van de artistieke keuzes van de makers, niet louter een praktische toevoeging. Denk aan voorstellingen waarin audiobeschrijving ingebed is, of voorstellingen die het publiek niet verplichten om stil te blijven. Zo draag je bij aan artistieke innovatie én daadwerkelijke inclusie.
2. Deconstrueer veronderstellingen over kunst en verstandelijke handicap
Begeleiders van personen met een verstandelijke handicap spelen een sleutelrol in kunstparticipatie. Uit Verbekes onderzoek blijkt dat ze kunstparticipatie voor hun doelgroep vooral benaderen als creatieve of culturele activiteiten, zoals een knutselsessie of een stadswandeling. Hoewel die activiteiten waardevol zijn, richten ze zich minder op geïnstitutionaliseerde vormen van kunst, zoals poëziefestivals, performances of kunsttentoonstellingen – evenementen waar personen met een verstandelijke handicap zelden aanwezig zijn.
Enerzijds kan die afwezigheid verklaard worden door een ingebakken, gemedicaliseerde kijk op verstandelijke handicaps. Kunstparticipatie voor personen met een verstandelijke handicap wordt in onze samenleving vaak begrepen als dagbesteding of therapie, waarbij het proces de ‘cliënt’ ten goede moet komen (kunst als proces). Minder vaak wordt het benaderd als vorm van leren waarin het kunstobject zelf centraal staat (kunst als product). Begeleiders denken, bovenop hun zorgtaken, daarom minder snel aan een bezoekje aan het kunstmuseum. Toch stelt Verbekes onderzoek dat bezoekers met een verstandelijke handicap actief interageren met diverse kunstwerken – voornamelijk door te observeren of associaties te leggen met hun leefwereld, of bij te leren over de maker. Het komt er eerder op aan om die interacties te erkennen als gelijkwaardige vormen van leren.
Anderzijds spelen barrières in de kunstwereld een rol. Wat begeleiders ‘echte’ kunst noemen, verwijst vaak naar geïnstitutionaliseerde vormen van kunst die moeilijk toegankelijk zijn – niet alleen voor hun doelgroep maar ook voor een breder publiek, inclusief zijzelf. Begeleiders botsen op allerlei financiële en logistieke drempels om een bezoek georganiseerd te krijgen, of weten niet waar te beginnen. Ook hekelen ze het beperkte culturele aanbod voor mensen met een verstandelijke handicap, ontoegankelijke infrastructuur en de soms afwerende houding van kunstinstellingen. Bovendien stelt Verbekes onderzoek vast dat sommige kunstwerken inderdaad minder toegankelijk zijn voor bezoekers met een verstandelijke handicap. Vooral hedendaagse kunst waarbij de context moet worden begrepen om tot een bredere betekenis te komen, werkt minder prikkelend.
Wat kan jij als cultuurwerker doen?
Geef begeleiders een actievere rol in kunstparticipatie. Voorzie hen van tools om een bezoek voor te bereiden, zowel praktisch als inhoudelijk: welke ingang is rolstoeltoegankelijk? Hoe introduceer je een voorstelling? Inspanningen rond toegankelijkheid dienen zich niet enkel op personen met een handicap te richten, maar ook op hun begeleiders, die ondersteund moeten worden in hun veeleisend zorgtakenpakket.
Verlaag drempels door samenwerkingen aan te gaan met lokale centra voor dagbesteding.
Doorbreek in je werking dominante, vaak medisch geïnspireerde ideeën over kunstparticipatie van personen met een verstandelijke handicap – zoals ‘kunst als therapie’ – waardoor hun aanwezigheid in de kunstwereld als niet-evident wordt ervaren.
Wees kritisch over je eigen aannames over die kunstwereld. Neem afstand van de idee dat kunst een vast, afgewerkt product is (kunst als object), of dat de betekenis van het werk primair bepaald wordt door de kunstinstelling.
Zet in plaats daarvan sterker in op het proces van betekenisgeving en de leefwereld van een publiek met een verstandelijke handicap, zodat verschillende vormen van leren worden gewaardeerd.
3. Bed diverse vormen van communicatie in je werking in
Communicatie is een cruciaal element in het crippen van kunstparticipatie. Veel personen met een verstandelijke handicap communiceren op manieren die de norm uitdagen. Die norm bestaat uit gesproken en geschreven taal, en op rationele, samenhangende narratieven. Ook binnen kunstinstellingen geldt die ‘monomodale’ norm, waarbij één (‘mono’) vorm van communicatie (‘modus’) domineert.
Uit Verbekes onderzoek blijkt echter dat een multimodale aanpak – waarbij verschillende vormen van expressie gelijkwaardig zijn – rijker en inclusiever is . Denk daarbij aan het gebruik van gebaren, geuren, symbolen, geluiden, enzoverder. Die aanpak kan niet alleen nieuwe vormen van publieksbemiddeling openen, maar ook nieuwe artistieke mogelijkheden. Dankzij de Dovenbeweging zagen we eerder hoe toegankelijke talige vormen ingebed kunnen worden in het kunstwerk zelf – waarbij gebarentaal of boventitels in voorstellingen ingezet worden als extra vertellagen. Kunstenaars kunnen op een gelijkaardige manier, bij wijze van access aesthetics, talige toegankelijkheid voor personen met een verstandelijke handicap inbedden. Zo creëerde Katrien Oosterlinck, een van de kunstenaars zonder handicap waarmee Verbeke samenwerkte, een volledig participatieve, non-verbale performance, waarbij tactiele objecten centraal stonden.
Wat kan jij als cultuurwerker doen?
- Beschouw de communicatie van personen met een verstandelijke handicap niet als gebrekkig, maar als productief. Integreer de communicatievoorkeuren van personen met een verstandelijke handicap in kunsteducatieve processen en experimenteer: multimodale cross-overs kunnen niet enkel toegankelijkheid vergroten, ze kunnen ook motor van artistieke innovatie zijn. Wat doet beeld met een gedicht? Wat doet smaak met dans?
- Benader zintuiglijke informatie als een vorm van geletterdheid. Precies zoals er meer aandacht is voor toegankelijke, klare taal in publiekswerking, moeten we ook zintuiglijke communicatie in kunsteducatie – klanken, geuren – afstemmen op verschillende ‘niveaus’ en voorkeuren. Multimodaliteit betekent dus niet dat je altijd de multizintuigelijke kaart trekt – tekst is nog steeds nuttig – maar wel dat je ‘modi’ als volwaardige informatiedragers ziet.
Over Aline Verbeke
Het volledige doctoraat van Aline Verbeke, ‘Cripping dialogues: Examining arts participation through a disability lens’ is op verzoek beschikbaar via aline.marcelle.verbeke@vub.be. Andere artikels i.h.k.v. haar doctoraat kan je reeds raadplegen via Rekto:Verso, Kaaitheater, RIDE, en Vooys.
Aline’s doctoraat kwam tot stand onder begeleiding van promotor Free De Backer en onderzoekers Geert Vandermeersche en Koen Lombaerts. Ze werkt momenteel als post-doctoraal onderzoeker binnen BILD (VUB), waar ze verder onderzoek doet naar taal, crip en toegankelijkheid in de kunsten. Daarnaast is ze actief als dichter en muzikant.
Lees ook:
“Onderwijs gaat niet om wie je bent, maar om wie je kan worden”
Wie bij ‘schools’ leren denkt aan kennis reproduceren heeft het verkeerd voor. Deze vorm van leren beoogt juist het omgekeerde, zoals Jan Masschelein en Maarten Simons (KU Leuven) helder kwamen toelichten op het publiqForum. Ontdek hun visie hier.
Dit was de Roadtrip Cultuureducatie 2025
In 2025 organiseerde publiq voor een zevende keer de Roadtrip Cultuureducatie. Met drie evenementen verkenden we diverse thema’s die raken aan het brede begrip cultuureducatie.
“Het jonge kind is de bron voor revolutie”
Kunst en cultuur zijn een basisrecht, ook voor de allerjongste mensen. In november zoomde de Roadtrip Cultuureducatie in op dit recht. Met een bevlogen keynote uit Nederland en het praktijkvoorbeeld van de Lasso was de dag goed gevuld. Wie er niet bij kon zijn, leest hier de belangrijkste inzichten.