Hoe bemiddel je gevoelige thema’s? Een inkijk in de praktijk van GUM & NTGent

Gevoelige thema’s vragen om bewustzijn van en respect voor verschillende perspectieven en waarden. Hoe kun je als cultuurorganisatie deze verhalen delen met een breed publiek, waarbij je het thema, de maker(s) en het publiek respecteert? En welke randvoorwaarden zijn nodig om een veilige omgeving te creëren waarin je gevoelige thema’s kan bespreken?

Tijdens de jaarlijkse nieuwjaarsontmoeting met het Netwerk Vitamine C stonden we stil bij deze vragen. Lyvia Diser, wetenschappelijk medewerker en tentoonstellingsmaker bij GUM, en Dirk Crommelinck, publiekswerker bij NTGent en recent op pensioen, vertelden elk hun verhaal. Wat kunnen we van hen leren?

De bemiddeling

Samen met de expo lanceerde het GUM een breed publieksprogramma dat onder meer bestond uit salongesprekken, workshops en een festival. Welke learnings vallen daaruit te halen? Hier zijn de tips van Diser:

• Breng expertise en meervoudige perspectieven binnen
  “De expo behandelde maatschappelijk gevoelige thema’s, daarom wilden we het verhaal inclusief en verwelkomend brengen”, vertelt Diser. “Door expertise van buitenaf in te schakelen, brachten we een diversiteit aan perspectieven binnen. Zo werkten we samen met organisaties zoals Sensoa en het Transgender Infopunt, en stelden we een klankbordgroep samen die ons hielp blinde vlekken te identificeren in onze zaalteksten.”

• Creëer een veilige ruimte om die nadien te stretchen
  Diser legt uit: “Betrek gidsen die voeling hebben met het onderwerp en die open en authentiek met het thema willen omgaan. We hebben onze gidsen gecoacht om vertrouwen op te bouwen tijdens de rondleiding, bijvoorbeeld door speelse oefeningen waarbij bezoekers zoveel mogelijk synoniemen voor geslachtsorganen moesten opsommen. We pasten het concept van comfort-, stretch- en paniczone toe. Je bouwt de comfortzone op met speelse oefeningen, daagt uit naar de stretchzone via bemiddeling en verhalen, maar je vermijdt de paniczone.”

• Poëtisch verbeelden
  “Geen piemelexpo, wel een expo die het fallocentrisme in ons wereldbeeld onderzoekt - dat was ons doel”, vertelt Diser. “We besloten om met impliciete, suggestieve vormen te werken die de verbeelding prikkelden, vooral omdat we ook jongeren wilden aanspreken. We wilden geen sensatie of shockeffect creëren, wel hun leefwereld raken.”

• Woorden doen ertoe
  “De juiste woorden vinden om je verhaal te vertellen, dat is geen gemakkelijke taak”, vertelt Diser. “Door zelfstudie, experten in inclusieve taal en ervaringsdeskundigen te raadplegen, kwamen we al een stuk verder. Maar woorden zijn geen wondermiddel: ze reproduceren ongelijkheid en daar moesten we ons bewust van zijn. Soms maakt het aanpassen van je taal je tekst complexer, en dan moet je keuzes maken.”

• Humor maakt het lichter
  Diser: “We organiseerden tal van ‘serieuze’ activiteiten, maar als je de fallus deconstrueert, ontstaat er ook ruimte voor humor. Op een speelse manier kun je dan het thema aankaarten. Zo ontwikkelden we een connect-the-dots boekje dat iedereen leert om vulva’s, en bij uitbreiding ook penissen en intersekse geslachtsdelen, te tekenen. Grappig, toch? Natuurlijk leent niet elk thema zich hiertoe, maar als het passend is, kan humor waardevol zijn.”

De bemiddeling

De noodzakelijke bemiddeling rond de voorstelling startte al tijdens het maakproces, en sijpelde door naar de omkadering voor het publiek. Enkele tips van Crommelinck:

• Wees aanwezig tijdens het maakproces
  Crommelinck vertelt: "Als kindbegeleider was ik vanaf het begin aanwezig, als vertrouwenspersoon voor de kinderen maar ook als aanspreekpunt voor de ouders en de scholen. Naast de praktische organisatie zorgde ik ook voor de pauzes en de concentratie- en opwarmingsoefeningen."

• Geef een inkijk in het artistiek proces
  “Voor elke voorstelling bereiden we een lesmap voor naar secundaire scholen, dat geldt ook voor de voorstelling Medea’s Kinderen”, legt Crommelinck uit. “De map heeft twee delen: in de voorbereiding wordt het thema aangekaart en in de nabespreking wordt ingegaan op de waarneming en het begrip van de voorstelling. Hierin lichten we de artistieke keuzes van de regisseur en dramaturg toe en leggen we de link naar de maatschappelijke realiteit. Zo kunnen leerlingen de voorstelling begrijpen, maar het is aan hen om te bepalen of ze het ook goed vinden.”

• Geen hysterische waarschuwingen
  Crommelinck legt uit: "De voorstelling brengt een maatschappelijke realiteit de theaterzaal in. De scènes zijn realistisch, maar blijven fictief. Het is belangrijk om te waarschuwen, maar ook om niet af te schrikken."

• Omarm élke reactie van het publiek
  “Elke reactie van het publiek is waardevol", zegt Crommelinck. "Ik betrek daarbij mijn collega's van het onthaal. Zij zijn immers het eerste aanspreekpunt voor bezoekers. Wat vangen zij op? Welke reacties horen zij van toeschouwers? Ik moedig hen aan om naar mij te verwijzen wanneer het lastig wordt. Dan ga ik in gesprek met de toeschouwer en luister ik.”