Wie bij ‘schools’ leren denkt aan kennis reproduceren heeft het verkeerd voor. Deze vorm van leren beoogt juist het omgekeerde, zoals Jan Masschelein en Maarten Simons (KU Leuven) helder kwamen toelichten op het publiqForum.
Om maar meteen de verwarring uit de weg te ruimen: het ‘schoolse’ leren is voor Masschelein en Simons het onderzoekende, bestuderende, niet-functionele leren. Een collectief en traag leren dat niet gericht is op productie of output maar op het begrijpen van de wereld - met als enige ‘uitkomst’ het bewustzijn dat we zorg moeten dragen voor die wereld.
Klinkt dat vandaag een beetje als vloeken in de kerk? Dat is ook zo, want Simons en Masschelein wijzen op een aantal maatschappelijke tendensen die in tegengestelde richting wijzen van dit ‘schoolse’ leren.
Het gaat onder meer over:
de idee dat het leven een ‘project’ is dat ‘meerwaarde’ moet genereren op basis van de eigen keuzes
alle tijd moet dus productieve tijd zijn en onze keuzes moeten ‘juist’ zijn in het oog van de ander, we vergelijken onszelf voortdurend en zoeken naar feedback
dit alles versterkt door het internet dat draait om het zichtbaar maken van onszelf en waarin we dreigen te verdwijnen, los van de ‘echte’ wereld
…
Deze tendensen hebben gevolgen voor de manier waarop we vandaag kijken naar ‘leren’:
’Leren’ is iets dat ons profiel aanscherpt, dat ‘op maat’ gebeurt van wie we zijn, wat ervoor zorgt dat we niet kunnen loskomen van ons verleden - onze geschiedenis wordt steeds versterkt en gaat bepalend zijn voor onze toekomst
’Leren’ gebeurt via het automatiseren van processen waarbij wij de apparaten (computers) bedienen in plaats van zelf na te denken maar deze manier van leren ‘programmeert’ ook ons denken
’Leren’ is een zaak van de geest, het lichaam hangt er maar zo’n beetje bij
’Leren’ gebeurt in de persoonlijke bubbel in plaats van op het instituut school, er is geen afstand meer tussen formeel en informeel leren
Wat stellen Masschelein en Simons tegenover deze meer ‘gepersonaliseerde’ vorm van leren?
Een leren dat in hun ogen zorgt voor meer gelijkheid, meer kansen voor iedereen en meer emancipatie: “Leren als een emancipatorisch avontuur van kennismaking.”
niet het gekende, maar het ongekende staat centraal
niet het individuele, maar het collectieve
niet alleen de geest, maar ook het lichaam
niet wat je bent, maar wat je kan worden
Centraal in dat leren staat het begrip ‘het midden’: de school als een plek waar je vrij bent van verplichtingen van thuis én vrij van maatschappelijke verplichtingen. Je kan zelf richting kiezen, er ligt nog niets vast. Opnieuw is dit een emanciperende gedachte: jongeren worden niet aangesproken op hun afkomst of situatie (armoede, leerstoornis, kwetsbaarheid, …) maar op hun ‘leerling zijn’ - hun potentie tot leren, iets wat élke jongere bezit. Enkel op school wordt hier de ‘vrije tijd’ voor gemaakt.
Binnen het schoolse leren heerst met andere woorden een:
Pedagogische vrijheid: Probeer maar!
Wie we zijn en wat we kunnen, wordt van elkaar losgekoppeld.Pedagogische gelijkheid: Jij ook! Probeer nog eens!
Je wordt aangesproken als leerling, als iemand die iets kan.Schoolse vorming: Probeer dit ook!
Je wordt aandachtig gemaakt voor iets buiten jezelf.
Concreet voorbeeld: het filmatelier voor kleuters (Cinemini)
Kleuters worden uitgenodigd in een ruimte waar ze eerst een aantal korte (woordloze) films zien en daarna samen aan de slag gaan aan een aantal ‘werktafels’ die elementen die in de films voorkomen aanbieden of herhalen. Bijvoorbeeld: een korte film rond knikkers wordt verwerkt aan de hand van een tafel waarop een doos met knikkers staat.
Het ‘schoolse’ leren gebeurt doordat de kleuters:
‘materiaal’ krijgen aangeboden (de films) dat ze thuis niet zien
met die materialen aan de slag gaan, ze worden letterlijk ‘op tafel’ gelegd
‘opdrachten’ krijgen aangeboden die ze thuis niet doen
samen zijn in de ruimte, samen (ook letterlijk) stilstaan bij iets
fysiek met de materialen kunnen omgaan: tekenen, vasthouden, manipuleren… ‘doen’
Masschelein: “Het is niet zomaar spelen wat de kleuters daar doen, het is samen werken. Ze leren wat ze gezien hebben langer te bestuderen, in een gedeelde werksfeer.”
Kortom, school wordt gemaakt door:
een specifieke ruimte, plek, inrichting (fysiek, niet als platform)
het collectieve werk (geen arbeid)
de pedagogische veiligheid (geen comfort)
het ontsluiten van werelden (niet enkel kennis)
de onbepaaldheid/onbestemdheid van die werelden (niet wat is, maar wat kan worden)
de zorg voor die werelden en de interesse om ze te vernieuwen
Toepassing op de vrijetijdswereld
Ook binnen de vrije tijd wordt er ‘geleerd’. Cultuureducatie kan van dit ‘schoolse’ leren misschien een aantal elementen opsteken, zo suggereren Simons en Masschelein.
Ter overweging:
Het belang van het collectief: leren is niet de ontwikkeling van individuele noden, maar gebeurt samen (ter ontwikkeling van een hele wereld)
Leren gebeurt niet ‘op maat’ - juist wanneer er wordt aangeboden wat wordt gevraagd schiet het zijn doel voorbij, zitten we eerder in ‘talentontwikkeling’ dan in de ‘interesseontwikkeling’. Moeten mensen niet eerder naar ‘buiten’ worden geplooid, in contact gebracht met wat ze nog niet kennen, dan op zichzelf (en hun talenten) te worden teruggeplooid?
Het ‘schoolse’ leren is bereikbaar voor iedereen, ongeacht afkomst, klasse, opleiding… In de specifieke wereld van sport en creativiteit (gericht op ‘talentontwikkeling’) zoals die nu is georganiseerd schuilen misschien onbedoeld vormen van exclusiviteit/specialisatie die voor uitsluiting kunnen zorgen (enkel wie ‘goed is’ in voetballen kan verder stromen in de club, enkel wie het lidgeld kan betalen volgt muziekacademie). Kan de vrijetijdswereld deze onbewuste uitsluiting openbreken?
Meer weten over deze visie op leren?
- Duik in het boek Apologie van de school: een publieke zaak van Jan Masschelein en Maarten Simons of lees het online.
- Bekijk ook de presentatie op het publiqForum 2025.
Meer inspiratie?
Het opMaatorkest: kleine muzikanten, groot podium
Het Antwerp Symphony Orchestra brengt met het opMaatorkest muziek naar Antwerpse basisscholen. Leerlingen van het derde en vierde leerjaar maken wekelijks muziek. Zonder notenleer, spelenderwijs. Want bij het opMaatorkest draait het niet om perfecte noten, maar om naar elkaar luisteren en samen spelen. Tot ze samen stralen op het podium van de Elisabethzaal.
"Kunst leerde me leven met de gaten in m'n hoofd"
Ruben Mardulier en Martine Permentier nemen ons tijdens publiqForum mee naar de Buitengewone Gemeentelijke Kunstacademie in De Haan, waar iedereen kunstenaar is wanneer het erop aankomt met een verbeeldingsvolle blik de wereld in te gaan.
Dit was de Roadtrip Cultuureducatie 2025
In 2025 organiseerde publiq voor een zevende keer de Roadtrip Cultuureducatie. Met drie evenementen verkenden we diverse thema’s die raken aan het brede begrip cultuureducatie.