In Vlaanderen willen de respectievelijk Ministers van Cultuur en Onderwijs, Caroline Gennez en Zuhal Demir, fors investeren in kunst en cultuur op school. Maar hoe zorg je ervoor dat cultuuraanbieders én scholen daarbij winnen? In Nederland biedt het verhaal van de CJP Cultuurkaart voor scholen inspiratie. Walter Groenen, sinds 2006 directeur van CJP Nederland, licht toe hoe het systeem werkt en wat de succesfactoren zijn.
“Ieder kind en iedere jongere moet ervaringen kunnen opdoen met kunst en cultuur, maar het startpunt voor ieder kind is anders,” zo begint Walter Groenen zijn verhaal. “De school is de ideale plek om die ervaring voor ieder kind mogelijk te maken.”
CJP (Cultureel Jongeren Paspoort) is een Nederlandse Stichting die zich al sinds 1989 inzet om kunst en cultuur toegankelijker te maken voor jongeren en leerkrachten. Het doet dat vooral door financiële drempels weg te nemen en krijgt daar rond een opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (In Nederland zitten de domeinen Cultuur en Onderwijs in één ministerie, red.). Om de middelen die voor die opdracht beschikbaar zijn zo efficiënt mogelijk in te zetten, is er een systeem opgetuigd dat voor cultuurdeelnemers, cultuuraanbieders én voor scholen voordelig is: de CJP Cultuurkaart. Over het belang van dat ‘voordeel’ draait Walter Groenen niet rond de pot: “Geld is de drijvende kracht. Als je onderwijs en cultuur wil laten samenwerken is de belangrijkste vraag voor beide domeinen: what’s in it for me?”
Er is een ecosysteem waarbinnen er een wederzijdse afhankelijkheid is gecreëerd tussen onderwijs en cultuur.
Ruwweg gesteld heeft CJP twee instrumenten om zowel individuele cultuurparticipatie (ook buiten de school) als cultuureducatie (op school) te ondersteunen en stimuleren. De CJP-pas, een persoonlijke voordeelkaart voor studenten en leerkrachten, zorgt ervoor dat deze groep buiten de school kortingen krijgt op cultuur in al haar vormen. Tegelijkertijd maakt de pas deel uit van een ruimer CJP Cultuurkaart-programma voor scholen. Scholen die bij dit programma aansluiten, zien hun beschikbare budget voor cultuuronderwijs verhoogd met een bijdrage vanuit het ministerie van OCW (en eventueel gemeentelijke bijdragen). Dit verhoogde budget moeten ze besteden bij professionele cultuuraanbieders die eveneens zijn aangesloten. Kortom, zegt Groenen, “Er is een ecosysteem waarbinnen onderwijs en cultuur elkaar ontmoeten, sterker nog, waarbij er een wederzijdse afhankelijkheid is gecreëerd tussen onderwijs en cultuur. Het uitgangspunt is: de cultuursector vult bepaalde noden in van het onderwijs, en omgekeerd.” Aanjager is, ondubbelzinnig, de landelijke financieringsstroom, efficiënt ingezet binnen de kaders van een goed functionerend ecosysteem.
Groenen somt met plezier de succesfactoren op die van de CJP Cultuurkaart een onmisbare aanjager maken voor cultuureducatie in het Nederlandse onderwijs.
1) Er is een wettelijke basis voor de wederzijdse afhankelijkheid.
Toen de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap eind vorige eeuw werden samengebracht ontstond het vak Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV), een verplicht cultuurvak in het Nederlands secundair onderwijs. Secundaire scholen moeten binnen dat vak aan dezelfde examenvereisten voldoen, de inhoud van het vak wordt getoetst aan harde criteria. Een van die criteria luidt dat leerlingen ervaringen moeten opdoen in een professionele culturele context. Scholen moeten dus verbinding leggen met professionele cultuuraanbieders, willen ze hun leerlingen laten slagen voor het vak. “Met het instellen van dat vak is er een gedeelde agenda gecreëerd,” zegt Groenen. “Dat heeft ervoor gezorgd dat cultuuraanbieders en scholen naar elkaar zijn beginnen kijken, hun inspanningen op elkaar zijn gaan afstemmen.”
2) De cultuuraanbieders werken op maat van de scholen.
Door de voortdurende vraag van de scholen loont het voor de cultuurhuizen om te investeren in de gevraagde omkadering. Die is op maat van hun (soms didactische) noden en vragen. Brengt dit de educatie rond cultuur als 'intrinsieke' waarde in het gedrang? Groenen is pragmatisch: “Scholen kopen omkadering in, culturele instellingen leveren. Het is een doodgewone marktplaats met duidelijke spelregels. Is het erg dat kunst en cultuur op die manier worden geïnstrumentaliseerd? Ik weet het niet. Cultuur als instrinsieke waarde en cultuur als instrument kunnen naast elkaar staan en door elkaar lopen. En als de Cultuurkaart een succes is, hebben de cultuurhuizen een toegangspoort voor àl hun aanbod.”
3) De leerkrachten staan in het hart van het ecosysteem.
Groenen: “De CJP Cultuurkaart is de enige onderwijsfinanciering die direct op de werkvloer landt, bij de docenten. De leerkrachten kunnen zelf plannen, beschikken over het budget en voeren uit. Het geld emancipeert hen en maakt hun positie binnen de school sterker. Culturele instellingen begrijpen op hun beurt dat leerkrachten belangrijk zijn en zoeken verbinding met hen.”
4) Onafhankelijke procesondersteuning creëert draagvlak.
Groenen benadrukt het belang van de rol van de LKCA (Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst) voor de CJP Cultuurkaart. Dit instituut levert de nodige data en deelt kennis door professionals samen te brengen. Groenen: “Zij zorgen voor de noodzakelijke communicatie tussen de verschillende stakeholders en monitoren de data” zegt Groenen. “Pas door gezamenlijk te meten kunnen we voortgang maken en elkaar ook verantwoordelijk houden wanneer het misgaat.”
Wat kunnen we uit Groenens enthousiasmerende verhaal leren?
In Vlaanderen zijn er vandaag in ieder geval al heel wat (digitale) instrumenten voorhanden die vrijetijdsparticipatie stimuleren, van de Lerarenkaart van Klasse over UiTPAS tot de Museumpas. Al deze instrumenten kunnen elkaar versterken. Er is politiek gezien een groot verlangen om de brug te slaan tussen Cultuur en Onderwijs. Alvast een goed begin, benadrukt Groenen. “Om collectieve impact te maken moeten de domeinen hun inspanningen op elkaar afstemmen. En verder moeten we niet naïef zijn: enkel een systeem waarbij ieder een bijdrage doet én ieder iets te winnen heeft, zal iets in beweging brengen.”
Studiedag Cultuureducatie 2026
Dit artikel vloeit voort uit de keynote van Walter Groenen tijdens de Studiedag Cultuureducatie, een initiatief van publiq vzw en 6 cultuureducatieve partners die plaatsvond in oktober 2026 in hetpaleis.