Studiedag Cultuureducatie

Theater als versterkende tool voor jongeren in kwetsbare situaties

Veel theaterdocenten zoeken naar vaardigheden om duurzame, inclusieve trajecten met jongeren te begeleiden. Jongeren kampen soms met taalbarrières, mentale of sociale drempels, een kwetsbaar mentaal welzijn of een afstand tot podiumkunsten. Zonder gerichte ondersteuning vallen trajecten vroegtijdig stil of halen ze niet het gewenste resultaat. Hoe kan je jongeren versterken in wat ze zelf al meebrengen? Wat heb jij als begeleider van hen te leren? Hoe bouw je aan een gezamenlijk resultaat?

Vanuit die vragen ontwikkelt Aicha Cissé van MAISHA vzw een methodiek die voortdurend in wording is. De methodiek combineert theatertechnieken met therapeutisch geïnspireerde oefeningen om vertrouwen, veiligheid en expressie binnen een groep te creëren. Daarbij komen ook de positie en houding van de begeleider mee in beeld. Cissé put onder andere uit jarenlange ervaringen met jongeren uit OKAN-klassen in verschillende theaterhuizen. Met hen werkt ze co-creatief aan taalontwikkeling, expressie en het verkennen van persoonlijke en maatschappelijke thema’s.

In deze sessie krijg je inzichten mee die je in verschillende cultuureducatieve contexten kan toepassen wanneer je werkt met jongeren, specifiek met jongeren in meer kwetsbare situaties of jongeren die een afstand tot de kunsten ervaren.

Aicha Cissé is docent en maker bij MAISHA vzw.
Junior Akwety is artistiek directeur bij MAISHA vzw.
Alex Smith is muzikant bij MAISHA vzw.
De methodiek ontwikkelt zich mede dankzij OP/TIL, hetpaleis, BRONKS, KULeuven en de partnerscholen.

Hoe sloop je barrières zonder taal?

Hoe kunnen we (bijna) non-verbaal zoeken naar een (kunst)taal die we allemaal begrijpen? Het project ‘Door de Barrière’ vertrekt vanuit de overtuiging dat expressie en fysieke nabijheid krachtige verbindingsmiddelen zijn. Dove en slechthorende leerlingen, OKAN-leerlingen en reguliere leerlingen kwamen gedurende een jaar lang op regelmatige basis naar Rebels Kunstplatform Man Overboord – om uiteindelijk samen een stad te bouwen, in de installatie te bewegen en te spelen. De dwingende scenografie en eenvoudige materialen zetten aan tot stapsgewijs creëren en doorbraken zowel individuele (ik voel me niet thuis, ik spreek de taal niet, ik hoor niet...) als collectieve barrières (we kennen elkaar niet, we verschillen).

Man Over Boord neemt je tijdens deze sessie mee in deze bijna volledig non-verbale methode, waarbij vanuit beeld, eenvoud, rust en kleine stapjes creatie ontstaat. Naast de ervaring is er ruimte voor reflectie. Hoe maak je de brug met scholen en begrijp je hun noden? Hoe kan een non-verbale methodiek een hefboom zijn in inclusieve leercontexten?

Soraya Rademaker is artistiek stuurlid bij Rebels Kunstplatform Man Over Boord.
Saskia Louwaart is als freelance scenograaf verbonden bij Rebels Kunstplatform Man Over Boord.

Relevante methodieken uit de wereldburgerschapseducatie

BeGlobal en Djapo zijn twee organisaties die geloven in de kracht van jongeren om zich in te zetten voor een meer rechtvaardige en duurzame wereld. Elk op hun manier proberen ze jongeren te versterken in hun competenties als actieve wereldburgers en hun kritisch denken te stimuleren. Dat doen ze in samenwerking met onderwijsprofessionals, jeugdorganisaties, maatschappelijke organisaties en partners uit de private sector.

Wereldburgerschapseducatie en cultuureducatie zijn nauw met elkaar verbonden: beide vormen van educatie nodigen jongeren uit om een (persoonlijke) betekenis te geven aan complexe maatschappelijke ontwikkelingen en de wereld actief mee vorm te geven.

Deze sessie biedt concrete handvatten voor het stimuleren van kritisch denken, meerstemmigheid, en betrokkenheid van jongeren bij maatschappelijke en mondiale vraagstukken. Je gaat actief aan de slag met voorbeelden en eenvoudige werkvormen die tonen hoe ook jouw cultuurorganisatie deze waarden kan versterken.

Sabine Anné is medewerker ontwikkeling, onderzoek en innovatie bij Djapo.
Lisa Vanderhaeghen is projectverantwoordelijke bij BeGlobal.

Wat ‘leren’ binnen folk en jazz ons leert

Samen muziek spelen, leren op het gehoor en improviseren liggen aan de basis van de ontwikkeling van folk- en jazzmuziek. Deze manier van ‘leren’ ontstond niet vanuit handboeken of formele leercontexten, maar groeide organisch binnen communities van muzikanten die kennis over muziek aan elkaar doorgaven.

In deze lezing ontdek je hoe deze pedagogiek binnen folk- en jazzmuziek vandaag inspireert tot alternatieve vormen van muziekeducatie. We verkennen principes zoals peer-to-peer learning, improvisatie, embodied learning en het belang van community. Aan de hand van praktijkvoorbeelden uit amateurkunsten, muziekonderwijs en onderzoek ontdek je hoe deze informele manier van muziek leren ook inclusie en diepe leerervaringen kan stimuleren.

Filip Verneert is directeur van Muziekmozaïek en postdoctoraal onderzoeker aan de UGent.

Interactief en creatief voorlezen met de allerjongsten

Voor de cultuurontwikkeling van de allerjongsten betekenen kleine, dagelijkse cultuurprikkels soms meer dan grootschalige acties. Bibliotheek Utopia uit Aalst demonstreert Vertelstof, een uitleenpakket dat van een voorleesmoment voor kinderen van 0 tot 3 jaar een gedeelde en speelse ervaring maakt. Centraal staat het verteldeken: een zacht speelelement met flappen, verstopplekken en knisperstoffen. In de bijhorende vertelkoffer zitten voorleesverhalen, educatieve boeken, spelmaterialen en suggesties om met deze unieke doelgroep aan de slag te gaan. Het project ontstond uit de lokale samenwerking tussen de bibliotheek, Huis van het Kind Aalst en partners uit de kinderopvang als antwoord op de Visienota ‘Kunst, cultuur en de allerjongsten’.

In deze prikkelsessie maak je kennis met de basisprincipes van interactief en creatief voorlezen en ga je in gesprek over de manier waarop je met eenvoudige middelen boeken én verhalen tot leven kan brengen in je eigen praktijk.

Karolien Minoodt is leescoach bij Bibliotheek Utopia.
Sarah Steinhauer is collectieverantwoordelijke Jeugd bij Bibliotheek Utopia. 

Via een breed gedragen proces naar een inclusief resultaat

Voor de tijdelijke tentoonstelling Onvergetelijk ontwikkelde MSK Gent een inclusieve opdrachtenmuur, verrijkt door de expertise van partners zoals Symfoon, Paradox, Oranje en Arteveldehogeschool. Via opdrachten rond kijken, luisteren, voelen, bewegen en reflecteren ontdekten de bezoekers spelenderwijs de thema’s van de tentoonstelling. De opdrachten werden ingedeeld volgens moeilijkheidsgraad en ondersteund met eenvoudige symbolen en technologische systemen.

In deze sessie maak je kennis met de opdrachtenmuur en het ontwikkelingsproces van deze muur. Je verkent de soorten opdrachten, de manier waarop ze tot stand kwamen en welke inzichten de samenwerking met partners en de gebruikerstesten opleverden.

Lisa Bracke is publieksmedewerker bij MSK Gent.

Van resultaatgericht naar onderzoekend werken

In artistieke processen vormt de vraag vaak het begin van onderzoek en experiment. Kunstenaars gebruiken vragen om los te komen van vanzelfsprekende antwoorden en om nieuwe mogelijkheden te onderzoeken. Wat gebeurt er wanneer je die ‘vragende houding’ ook inzet in educatie? Hoe kan een vraag een eindbeeld of een ‘juiste’ oplossing van een deelnemer in pauze zetten, ten gunste van verdieping en ontwikkeling?

In deze sessie ontdek je hoe je een ‘opdracht’ kan veranderen in een flexibel onderzoeksproces en welke soort vragen een deelnemer (re)activeren om te zoeken, uit te proberen, te variëren en alternatieven te verkennen. Hoe formuleer je als begeleider of docent vragen die nieuwsgierigheid prikkelen in plaats van te sturen naar één juist antwoord?

Tijdens de sessie maak je kennis met de methodiek van WISPER, oefen je in het formuleren van andere soorten vragen en reflecteer je op je eigen begeleidershouding.

Liesbet Verschueren is educatief medewerker beeld bij WISPER.

Hoe bouw je duurzame relaties op met een gemeenschap?

Steeds meer cultuurorganisaties willen duurzame relaties opbouwen met mensen en gemeenschappen in hun omgeving. Maar hoe pak je dat aan? En wat vraagt een communitywerking van een organisatie?

In deze sessie delen M Leuven en De Grote Post hun ervaringen. M Leuven vertelt hoe het museum stapsgewijs evolueert van een betalende vriendenwerking naar een bredere communitywerking voor en door Leuvenaars. De Grote Post licht het co-creatieve festival VUURWERK toe, waarin kunstenaars, Oostendenaars en sociale partners via artistieke trajecten samen het programma vorm geven.

Je krijgt inzicht in hoe M Leuven en De Grote Post hun werking herdachten en nog steeds herdenken. Hoe pakken zij dit proces aan? Welke keuzes vraagt het? Waar lopen ze tegenaan? Vanuit hun ervaringen ga je in gesprek over de manier waarop je duurzame verbindingen kan opbouwen met de gemeenschap of de stad rond jouw cultuurhuis.

Barbara Struys is teamcoördinator publiekswerking bij M Leuven.
Griet Dobbelaere en An Pauwels zijn community builders en programmatoren bij De Grote Post.
Daarnaast laten we ook verschillende stemmen uit beide praktijken aan het woord. Wie dat is, wordt nog afgestemd.

Hoe jongeren achter de camera hun stem vinden

Hoe geef je kinderen en jongeren een stem in maatschappelijke discussies? En hoe kan film een krachtig middel zijn om hun ideeën te verbeelden en te delen?

JEF ontwikkelt workshops waarin actief burgerschap, mediawijsheid en kunstzinnigheid samenkomen, vertrekkend vanuit de idee van learning by doing: zelf maken is ook zelf leren. Zo verbinden jongeren bijvoorbeeld problemen uit hun leefwereld aan de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) en maken ze vanuit die verbinding een vlog met een eigen overtuigende boodschap.

In deze sessie krijg je een inkijk in de aanpak van JEF en probeer je zelf enkele werkvormen uit. Zo ervaar je hoe deze methodiek aanzet tot zowel reflectie als creatie, en op die manier burgerschapseducatie en cultuureducatie dichter bij elkaar brengt.

Elfi De Vos is educatief medewerker bij JEF.

Over de meerwaarde van cultuur in de zorg

Wat gebeurt er wanneer kunst en cultuur de zorg binnenkomen? En wat verandert er wanneer bewoners van zorginstellingen niet alleen deelnemer, maar ook maker worden?

In deze sessie verkennen we twee praktijkvoorbeelden op het snijvlak van cultuur en zorg. Binnen het project Herschilderingen van Alzheimer Liga werken mensen met dementie samen met kunstenaars en musea aan het herinterpreteren van bestaande kunstwerken. Elke deelnemer herschildert een deel van een kunstwerk uit een museumcollectie, waarna de delen samen één nieuwe interpretatie vormen. Zo worden de bewoners ook kunstenaar, met een veiling als slotmoment. In De Gele Duikboot (de creatieve werking binnen woon- en zorgorganisatie Heder) brengen auteurs en illustratoren verhalen tot bij bewoners van zorgorganisaties. Beide projecten tonen hoe kunst en cultuur kunnen bijdragen aan betekenisgeving en verbinding.

Na een toelichting over beide praktijkvoorbeelden gaan we in gesprek over wat samenwerking tussen cultuur en zorg mogelijk maakt: hoe bouw je bruggen? Hoe betrek je bewoners als mede-makers? En wat vraagt dit van organisaties, kunstenaars en begeleiders?

Krisje Tordoir is educatief stafmedewerker bij Alzheimer Liga.
Karl Lardon is leefgroepbegeleider bij Heder.
Barbara Rottiers is auteur en illustrator.
Daarnaast laten we ook verschillende stemmen uit beide praktijken aan het woord. Wie dat is, wordt nog afgestemd.

Jongereninspraak op elk niveau van het beslissingsproces

De Young Trustees zijn de ambassadeurs van artistieke broedplaats Het Bos. Ze zorgen ervoor dat de stem van de jongeren op elk beslissingsniveau binnen de organisatie gehoord wordt. De afgelopen twee jaar organiseerden de Young Trustees een reeks events (koken, filmvertoning, theater- of muziekevent, …) waarin de brede community rond Het Bos steeds betrokken was. Daarin namen ze de noden van de organisatie én van jongeren die binnenkomen (in verschillende rollen) onder de loep. Ze nodigden het publiek ter plekke uit om in dialoog te gaan.

In de sessie gaat Het Bos in op de rol van de Young Trustees binnen hun werking en licht Young Trustee Nastia Krasinskaia één activiteit uit: Slavicare, een amorf festival in een intieme setting. We gaan vervolgens op Young Trustees’ wijze in dialoog over de manier waarop jongerenengagement binnen een organisatie vorm kan krijgen.

Nastia Krasinskaia is een van de Young Trustees bij Het Bos.
Jakub Libiszewski is coördinator internationaal jeugdwerk bij Het Bos en een van de mentoren van de Young Trustees.

Muzikale praktijken als inspiratie voor cultuureducatie

Wat betekent het om muzikaal te zijn? Volgens muzieksocioloog Christopher Small is muziek geen statisch ‘object’ maar een levende praktijk, iets wat mensen doen: een instrument spelen, luisteren, dansen,... Small introduceerde hiervoor het werkwoord musicking. De consequentie van dit denken is dat er verschillende, waardevolle manieren zijn om aan muziek te participeren. Elke vorm van musicking veronderstelt een specifieke relatie tot anderen, tot de wereld rondom ons en tot ons eigen lichaam. Hoe verandert zo’n meervoudige kijk op ‘geletterdheid’ ons denken over cultuureducatie? En wat als we ook de idee van ‘handicap’ betrekken uit de disability studies, waarin net deze relatie op een radicale manier wordt bevraagd?

In deze inspiratiesessie verkennen professor Geert Vandermeersche en Aline Verbeke (VUB) het concept musicking en verbinden dit aan bredere vragen over cultuureducatie. De sessie bestaat uit een lezing, een nagesprek en een korte oefening die je blik op cultuureducatie verruimt.

Geert Vandermeersche is professor kunst- en cultuureducatie.
Aline Verbeke is postdoctoraal onderzoeker. Beiden zijn verbonden aan de onderzoeksgroep BILD van de Vrije Universiteit Brussel.

Naar een duurzaam scholenaanbod rond erfgoed

Liberas, het erfgoedcentrum voor de geschiedenis van het vrijheidsideaal, zet vandaag sterk in op educatie. Maar hoe maak je een erfgoedcollectie toegankelijk en relevant voor verschillende onderwijsniveaus? Liberas biedt een gevarieerd aanbod aan online en fysieke educatieve pakketten voor lager, secundair en hoger onderwijs. Het aanbod is laagdrempelig, herbruikbaar en sluit aan bij de leefwereld van kinderen en jongeren. Een tweede uitdaging bestaat erin een duurzaam netwerk van leerkrachten te activeren. Hoe kan je leerkrachten langdurig bereiken en verbinden rond erfgoed?

In deze inspiratiesessie krijg je een inkijk in de aanpak van Liberas: hoe vertaal je een collectie naar bruikbaar lesmateriaal? Hoe bouw je aan een duurzaam netwerk van leerkrachten? Liberas deelt inzichten en concrete tips voor wie een scholenaanbod rond erfgoed wil ontwikkelen.

Anouk Turnock is medewerker communicatie, educatie en publiekswerking bij Liberas.

Een meerstemmige en multidisciplinaire muziekmethodiek

MATRIX [Centrum voor Nieuwe Muziek] maakte met Hoofd vol klanken een boek om als leerkracht samen met je leerlingen de rijke verbeeldingswerelden van componisten te ontdekken. Het boek biedt aanknopingspunten voor leerlingen van verschillende leeftijden en binnen de verschillende onderwijsvormen. De componisten in het boek zijn geen ‘genieën’ maar mensen die spelen, zoeken en soms ook vinden. Muziek kan op ieders pad komen.

In deze sessie toont MATRIX hoe je via dit boek op de grens van muziek en beeldende kunst meerdere perspectieven kan binnenbrengen. Je leert het opzet van het boek kennen en exploreert hoe je het als tool kan gebruiken. Illustrator Emilie Lauwers neemt je daarvoor mee in de verbeeldingswereld achter de verhalen en verkent samen met jou hoe klank en kleur zich tot elkaar kunnen verhouden.

Rebecca Diependaele is directeur bij MATRIX [Centrum voor Nieuwe Muziek].
Emilie Lauwers is illustrator van het boek Hoofd vol klanken.

Een laagdrempelige methodiek voor kijken & experimenteren

Verhalenmaker Ine Muys ontwikkelde het Kinderboekenkabinet, een workshop waarin schoolgroepen en families beeldrijke boeken onderzoeken. Ze bedacht het concept voor bibliotheken en cultuurhuizen, met als doel op een beperkte tijd een actieve en speelse boekenervaring te creëren voor mensen met uiteenlopende ervaringen en (taal)achtergronden.

Met een eenvoudig doorschuifsysteem langs verschillende ‘eilandjes’ en met zorgvuldig gekozen materialen worden kinderen uitgenodigd om te experimenteren. De workshop stimuleert een tinkerende houding waarin kijken, proberen en onderzoeken centraal staan, zonder vaste uitkomst.

In deze prikkelsessie leer je over de aanpak van het Kinderboekenkabinet. Je gaat in gesprek over de basisprincipes die enerzijds houvast bieden en anderzijds ruimte laten voor differentiatie en experiment.

Ine Muys is verhalenmaker en kunstenaar en richtte Musée Muys op.

Een actieve inkijk in de methodiek van Stacked Futures

Stacked Futures is een speels atelier van De Veerman dat bestaande plekken via verbeelding een nieuwe toekomst geeft. Hoe kan een leegstaande of uitgebluste ruimte opnieuw gaan leven? Wie geeft er vorm aan? En wat kan er ontstaan wanneer we vertrekken vanuit wat er al is aan gebouwen, ideeën, dromen en mensen?

Centraal staat het oefenen van verbeeldingskracht en associatief denken. Via een reeks spelkaarten ga je als groep aan de slag om nieuwe scenario’s te bedenken. Je voert je onderzoek vanuit datgene wat al aanwezig is en de potentie heeft om te transformeren. Terwijl de kaartenconstructies vorm krijgen, leiden enkele vragen je doorheen het proces. Wat zie je hier gebeuren? Wie neemt initiatief? Wie voelt zich hier thuis? Hoe kan een plek haar bewoners stimuleren om te groeien, alleen of samen?

De sessie is een onderdompeling in een proces waarin kunst en placemaking elkaar raken. Je speelt zelf en reflecteert samen over de manier waarop de methodiek werkt.

Laura Dreesen is projectcoördinator bij De Veerman.

Een fysieke methodiek voor ontmoeting

Vanuit een beeldende en danspraktijk ontwikkelden Ellen Wolfrat-van der Aart en Anke Zijlstra een methodiek waarin deelnemers werken rond een persoonlijk voorwerp. Dat object vormt het vertrekpunt voor speelse oefeningen waarin ontmoeting centraal staat. Verbeelding en beweging stimuleren gesprekken over zorg, identiteit en de relatie tot elkaar. De methodiek ontstond binnen de jeugdhulpverlening en vond later ook haar weg naar kunsteducatieve en andere pedagogische contexten. Ze vertrekt vanuit de idee dat kennis niet alleen ontstaat via reflectie of taal, maar ook via embodied learning.

Tijdens deze sessie ervaar je eerst hoe een methodiek persoonlijke ontmoeting mogelijk maakt. Nadien reflecteren we samen: hoe ontwerp je zo’n interventie? Hoe creëer je voldoende veiligheid om persoonlijke ervaringen te delen? En begeleid je op een zorgzame manier een groep?

Ellen Wolfrat-van der Aart is onderzoeker en docent aan Fontys Academy of Arts.
Anke Zijlstra is onderzoeker en docent aan Fontys Academy of Arts.